حل مسائل و آگاهی به واقعیت،
– مهارت مدیریت استرس: شامل کنترل تکانه‌ها و تحمل فشارها،
– مهارت خلق و خوی یا حال عمومی: شامل شادکامی و خوش‌بینی.۲۸
۱-۳-۲-۵- مایر و سالوی
از نظر مایر و سالوی مهم‌ترین مؤلفه‌های هوش هیجانی عبارت‌اند از:
– آگاهی انسان از عواطف و احساسات خود،
– توانایی برانگیختگی و مدیریت هیجان‌ها،
– توانایی تشخیص و شناسایی عواطف و احساسات دیگران،
– توانایی کنترل و هدایت روابط با سایرین.۲۹

بخش دوم:
مولفه های هوش هیجانی از نگاه قرآن و حدیث و راه های افزایش آن

۲-۱-فصل اول: مولفه های هوش هیجانی از نگاه قرآن و روایات
هوش هیجانی در روان‌شناسی پدیده جدیدی نیست و صرفاً نوعی نوآوری در اصطلاح‌سازی است. حتی اگر بپذیریم که موضوعی کاملاً تازه و نوآوری در پدیده است، از دیدگاه قرآن و روایات چیز جدیدی محسوب نمی‌شود، زیرا اسلام در ۱۴۰۰ سال پیش، هم به هوش هیجانی، هم به مؤلفه‌های آن و هم به کاربردها و فواید آن به صورت مستوفی اشاره کرده است. عقل و هوش هیجانی با هم مرتبط بوده و هوش هیجانی بخش جداناپذیری از عقل است، زیرا تمام ویژگی‌ها و مؤلفه‌های هوش هیجانی در احکام، آثار، کاربردها، ویژگی‌ها و توصیه‌های عقل، به ویژه در احکام فردی و اجتماعی عقل (ارتباط فرد با خود با ۱۵۱ شاخص و ارتباط فرد با دیگران با ۹۵ شاخص) به چشم می‌خورد. در این ویژگی‌ها به خودآگاهی، خودمدیریتی، خودکنترلی، قدرت بروز احساسات و عواطف، قدرت شناخت حالات و هیجانات خود و دیگران، و قدرت برقراری ارتباط سالم و سازنده با خود و دیگران اشاره شده است.۳۰
۲-۱-۱- مؤلفه های درونی
۲-۱-۱-۱- خودآگاهی
۲-۱-۱-۱-۱- تعریف خودآگاهی:
خودآگاهی در قرآن و روایات به معنای بازیابی حقیقت خویش به واسطه پرورش و زنده کردن استعدادهای فطری و درونی است که در وجود او نهاده شده و سپس درک قلبی حقایق هستی و اسما و صفات الاهی. پس، ذات و جوهره ذاتی انسان، بازیابی و خود آگاهی اوست. ۳۱و در روانشناسی: خودآگاهی به شناخت مجموعه ابعاد روانی، اجتماعی، عاطفی و جسمانی فرد اطلاق می شود،اینکه من که هستم و چه خصوصیاتی دارم؟ توانایی ها و نقاط ضعف من چیست؟ هویتم در چه چیزی خلاصه می شود، عزت نفسم چگونه است؟ چگونه ابراز وجود می کنم، در برابر مسائل مختلف چه واکنشی نشان می دهم و سؤالات مختلف دیگر همگی در حوزه شناخت فردی و تحت عنوان خوداگاهی بررسی می شوند.۳۲
خودآگاهی یکی از اصلی ترین مؤلفه های هوش هیجانی است.
۲-۱-۱-۱-۲- خودآگاهی در آیات و روایات و روانشناسی:
خداوند متعال در قرآن کریم سوره مائده آیه ۱۰۵ می فرماید:(ای کسانی که ایمان آورده اید به خود بپردازید اگر شما هدایت یافته اید،آنان که گمراه مانده اند به شما زیانی نرسانند. بازگشت همه شما نزد خدا ست تا شما را به آن کارهایی که می کرده اید آگاه گرداند.) ۳۳مهارت خودآگاهی و یا خودشناسی و آگاهی به خویشتن یکی از مهارت های مهم زندگی است. خودآگاهی به توانایی آدمی در درک ویژگی های فردی و اجتماعی اش گفته می شود، به گونه ای که وی قادر است نسبت به نقاط قوت و ضعف خویش، علائق و تمایلاتش، نیازهاواحتیاجات وسایر ابعاد وجودی اش معرفت صحیحی کسب کند و در پرتو آن به سازگاری فردی و اجتماعی دست یابد.۳۴
چنین معرفتی را “بصیرت” می نامند. در نگاه قرآن کریم انسان نسبت به نفس خویش بصیرت دارد؛ ? بَلِ الْإِنسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِیرَهٌ?۳۵در اهمیت خوداگاهی و بصیرت به خویشتن همین بس که در آموزه های دینی نداشتن چشم و بصر بسیار آسان تر از محرومیت از بصیرت و خویشتن شناسی است.۳۶
معرفت نفس در مقایسه با دیگر معرفت ها بالاترین جایگاه را دارد. امام علی (علیه السلام)می فرماید:”برترین شناخت خویشتن شناسی است.”۳۷ نکته ی نغز اینجاست که خودآگاهی ما ارتباطی مستقیم با توان عقلانی و خردورزی ما دارد. هر چه به خویشتن بصیرت بیش تری داشته باشیم،اندیشه ی ما بالندگی و پرورش بیشتری یافته است۳۸. حضرت رضا (علیه السلام)می فرماید: “برترین خرد، شناخت انسان نسبت به خود است. “۳۹
آگاهی از ظرفیت ها ی مثبت و منفی، یکی از موارد برجسته ی خودآگاهی است. چنان چه نیل به منزلت والایی همچون انتساب به اهل بیت “علیه السلام”را یکی از آرمان های برجسته ی هر مسلمان بدانیم، دستیابی به آن در گروی خودآگاهی و آشنایی با ضعف ها و قوت های درونی خویشتن است.حضرت امام کاظم”علیه السلام”می فرماید:(آن کس که هر روز به حسابش رسیدگی نکند و بد و خوب خود را نشناسد از ما نیست و به مکتب روحانی ما انتساب ندارد.)۴۰بدیهی است این خودآگاهی زمینه ی دفع بدی ها و رشد نیکی ها و عاملی برای بالندگی و اعتلای شخصیت است.۴۱
خودآگاهی زمینه ی تحقق جهاد اکبر
از وجوه خودآگاهی، درک عوامل مؤثر در تباهی و سقوط آدمی است؛ زیرا چنین درکی زمینه ساز نجات خویشتن از لغزش هاست.اهمیت این امر تا آنجاست که پیروزی در پیکار با نفس وسوسه گر به “جهاد اکبر”توصیف شده است.در کتاب منسوب به امام رضا”ع”با نام فقه الرضا آمده است:”رسول اکرم(ص) با یکی از اصحاب خود که از جبهه ی جنگ بر می گشت، مواجه شد.او ژولیده و غبارآلود به منزل خود می رفت. حضرت به وی فرمود:از جهاد اصغر برگشته ای وبه جهاد اکبر بازمی گردی گفت:مگر بالاتراز جنگ با شمشیر هست؟ فرمود:بلی، جهاد آدمی با نفس خود”.۴۲
انسانی که به خودآگاهی رسیده است توان تقسیم بندی خواسته ها، آرزوها و نیازهای خود را دارد و می تواند با برنامه ریزی در زندگی دچار دغدغه و مشکل نشود. بسیاری از مشکلات زندگی و بلند پروازی ها ناشی از عدم این مهارت در زندگی است. شخص خودآگاه با درجه بندی کمبودها در جهت حل آن برنامه ریزی می کند. ریشه ی پاره ای از بزه های اجتماعی در عدم شناخت خود و عدم کنترل احساسات است. چرا که شناخت احساسات یکی از مهم ترین اجزای خودآگاهی می باشد. حتی عزت نفس و احساس ارزشمندی هم نتیجه ی کسب مهارت خودآگاهی است.انسان هایی که خود را شناخته اند می توانند به خود باوری هم برسند و خود باوری زمینه ساز خودشکوفایی است. فردی که خود را باور کرده است از استعدادها و توانایی ها حداکثر بهره برداری را می توان بکند.
۲-۱-۱-۱-۳- محورهای خودآگاهی:
خودآگاهی محورهای گوناگونی دارد که مهم ترین آن عبارتست از :
۲-۱-۱-۱-۳-۱- حقوق شناسی:
چنان چه انسان از حقوق خویش و دیگران آگاهی یابد؛ روابط اجتماعی اش را بر اساس موازین صحیحی تنظیم می کند.
۲-۱-۱-۱-۳-۲- ظرفیت شناسی:
آشنایی فرد با قابلیت ها و توانمندی هایش بخش دیگری از خودآگاهی وی را شامل می شود. این آشنایی در صورتی که با سپاسگذاری از خدای متعال همراه گردد، باعث افزایش نعمت های الهی می شود: “اگر شکرگذاری کنید،(نعمت خود را )بر شما خواهم افزود.” در آموزه های دینی سفارش شده ایم که از نعمت های الهی استفاده ی لازم را ببریم. پیامبر بزرگوار اسلام می فرماید:از نعمتی که خدا به تو داده است، بهره گیر”۴۳
منظور از خودشناسى، شناختن انسان است از آن جهت که داراى استعدادها و نیروهایى براى تکامل انسانى است؛ شناختى که همواره بستر حرکت به سوى مقصدى برتر را فراهم آورد. شناخت انسان از خویشتن چنان جایگاهى دارد که نزدیک به سى روایت براى اهمیت آن، در کتاب شریف غررالحکم از حضرت على علیه السلام نقل شده است. حضرت علی (علیه السلام)مى فرماید: “کسى به اوج خوشبختى مى رسد که به خودشناسى رسیده باشد.”
۲-۱-۱-۱-۳-۳- کاستی شناسی:
همان گونه که آدمی توانمندی های ویژه ای دارد،از ضعف هایی نیز رنج می برد که درک آن، شجاعت درونی و سعه ی صدر می طلبد؛ زیرا پذیرفتن عیوب، کاری است بسیار دشوار که توجه به آن در خودآگاهی و بصیرت آدمی نقش ویژه ای ایفا می کند.
۲-۱-۱-۱-۳-۴- رغبت شناسی:
این محور از خودآگاهی به تمایلات و علایق فرد می پردازد. در این نوع خودآگاهی، فرد با آگاهی به گرایش های فطریش نظیر گرایش به عشق، پرستش، دانش، زیبایی و خلاقیت و ابتکار و گرایش های اکتسابی اش قادر می گردد گرایش های فطری و اکتسابی را از یکدیگر تمیز دهد و تمایلات اصولی و منطقی اش را از غیر آن تفکیک کند.
۲-۱-۱-۱-۳-۵- زیبایی شناسی:
از ویژگی های مهم انسان، وابستگی او به نیازها و احتیاجات جسمی و روانی است. گاه این وابستگی به اندازه ای است که چگونگی تامین آن، عامل تعیین کننده ای در کیفیت رفتار و تکوین شخصیت فرد است. از اینرو، بایسته است فرد از نیازهای خویشتن، چگونگی عملکرد آن و تاثیر تامین و یا عدم تامین این نیازها اطلاع یابد تا زمینه هایی مناسب را برای سلامت روانی اش تدارک ببیند.
۲-۱-۱-۱-۳-۶- آرمان شناسی:
آدمی به همان اندازه که به نیازهایش تعلق دارد، به آرمان ها و آرزوهایش نیز وابسته است. آگاهی آدمی به آرمان ها و اهداف زمینه ساز تدابیری است که فرد را قادر می سازد به تفکیک دقیق آن از یکدیگر بپردازد و با حفظ چشم انداز خویش به آرمان هایش از تعقیب اهداف واقع بینانه باز نماند.۴۴
برترین شناخت، شناخت انسان نسبت به خویش است و عارف کسى است که خود را بشناسد و از هرچه او را پست مى کند، پاک سازد.”۴۵ در جاى دیگر، حضرت مى فرماید: “من تعجب مى کنم از کسى که به دنبال وسایل گمشده خود مى گردد، در حالى که خودش را گم کرده است و به دنبال آن نمى گردد.”۴۶ “اتحسب أنک جرم صغیر و فیک انطوى العالم الأکبر / و أنت الکتاب المبین الذى بأحرفه یظهر المضمر.” ۴۷
۲-۱-۱-۲- قاطعیت”ابراز وجود”
۲-۱-۱-۲-۱- تعریف قاطعیت:
صراحت یعنی بی‌آمیختگی، روشنی، رک گویی، و صریح گفتن۴۸
قاطعیت یعنی جدیت لازم در بیان مطالب، دوری از رو در بایستی‌ها در اظهار مطالب.
یکی دیگر از مؤلفه های هوش هیجانی قاطعیت است.
بین قاطعیت و هوش هیجانی ارتباط تنگاتنگی وجود دارد. با افزایش جرأت ورزی، هوش هیجانی نیز بالا می رود.
۲-۱-۱-۲-۲- قاطعیت در قرآن و روایات و روانشناسی:
از جهت قاطعیت، قرآن برهان قاطع است و هر جا قرار باشد قاطعانه برخورد نماید، قاطعانه برخورد می‌نماید. گاهی به دوستان و پیامبران( علیهم السلام) قاطعانه هشدار می‌دهد و گاهی با منکران، مشرکان، منافقان، قاطعانه برخورد می‌نماید و تحدی و مباهله قرآنی قاطعانه‌ترین برخوردی است که بیان می‌نماید.
قاطعیت یعنی دفاع از حقوق خود و بیان افکار و احساسات خود به شیوه ی مستقیم، صادقانه و مناسب.۴۹ افراد جرأت ورز برای خود و دیگران احترام قائلند. آن ها منفعل نیستند و اجازه نمی دهند دیگران از آن ها سوء استفاده کنند و از طرف دیگر به خواسته ها و نیازهای دیگران احترام می گذارند. افراد فاقد جرأت ورزی نمی توانند از حقوق خود دفاع

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید