امنیت و ایمنی از نیازهای اساسی انسان است که به معنای وضعیت بدون صدمه یا خطا با استفاده از استراتژیهای پیشگیری کننده و به حداقل رساننده خطاها می باشد(36). این نیاز در رده دوم هرم نیازهای انسانی طراحی شده توسط آبراهام مازلو، پس از نیازهای زیستی و فیزیولوژیک، قرار دارد و در دو بعد امنیت جسمی و روانی توصیف می شود. امنیت جسمی به معنای دوری جستن و دفع عناصر و عوامل تهدید کننده زندگی و حیات شخص است که از جمله این عوامل می­توان  به بیماریها ، سوانح  و خطرات محیطی اشاره نمود . اما امنیت روانی بر اطمینان و اعتماد فرد نسبت به توانایی ها و قابلیتهای خود در مقابله با شرایط جدید و پیش بینی نشده  و همچنین تشخیص و تامین انتظارات دیگران از وی و همچنین انتظارات او از دیگران تمرکز دارد(37).

واژه ایمنی در ارتباط با افراد بیمار و بستری به گونه ای خاص مطرح می شود.  در این سطح ، ایمنی بیمار به معنای پیشگیری و کاهش صدمات ایجاد شده در اثر خطاهای ناشی از فعالیت پرسنل ویا غفلت مرتبط با فرآیند مراقبتی است(36). تیلور و همکاران ایمنی بیمار را از نگرانیهای اصلی موجود در پس زمینه تمام مراقبتهای پرستاری عنوان می کنند و معتقدند که حفظ ایمنی بیمار از مسئولیتهای تمام  افراد فراهم کننده مراقبت از بیمار در تمامی مراکز مراقبتی است(7).از این رو امروزه ، وضعیت ایمنی بیماران به عنوان یکی از تعیین گرهای کیفیت مراقبت در سیستمهای بهداشتی – درمانی مطرح شده و در زمره موضوعات مورد توجه سازمانهای بهداشتی – درمانی در سرتاسر دنیا قرار گرفته است .چراکه ارائه مراقبت با کیفیت بالا و بدون هیچگونه  عارضه و پیامدی برای بیماران هدف اصلی هر سیستم بهداشتی درمانی است(2).

در این راستا واژه پیامد­های بیماران[1] در سالهای اخیر وارد فرهنگ مراقبت بهداشتی شده است که واژه مورد استفاده برای نتایج حاصل از فرآیندهای درمانی و مراقبتی می باشد. این واژه بطور مشخص در برگیرنده تعداد زیادی از شاخصهای کمی متاثر از مراقبتهای پرستاری بوده و دارای دو جنبه مطلوب و ناخواسته است(38). در این میان ، میزان مرگ ومیر بیماران ، سقوط بیماران ، عفونتهای بیمارستانی ، زخم فشاری ، عدم رضایت بیماران از مراقبتها و اشتباهات دارویی از جمله  شاخصهای کمی تحت تاثیر مراقبتهای پرستاری هستند که در متون به نام پیامدهای ناخواسته[2] آمده اند. این گونه پیامدها بیش از آن که به عنوان عوارض ناشی از بیماری زمینه ای یا شرایط بیمارباشند، در اثر فعالیت ویا غفلت کارکنان ایجاد می­شوند (39).

یک اصل مهم مورد توجه آن است که  ایمنی بیمار به توانایی مراقبین در”انجام کارهای درست”  وابسته بوده و تضمین ایمنی بیمار یکی از ابعاد مهم عملکرد حرفه ای است(40). انستیتو پزشکی امریکا[3] طی گزارشی خطرات مراقبت پزشکی را در آن کشور برشمرده و صدمات ناشی از عملکرد غیرایمن موجود در سیستمهای مراقبت بهداشتی را مستند نموده است. این مرکز اعلام می دارد که بیمارانی که بدنبال بازیابی وضعیت سلامت خود به سیستمهای بهداشتی درمانی مراجعه می نمایند، بدون تردید ، نباید هیچگونه نگرانی از بابت آسیب های احتمالی ناشی از فرآیندهای تشخیصی ، درمانی و یا مراقبتی داشته باشند. این مرکز جلب اعتماد و اطمینان دهی درمورد ایمن بودن روشهای تشخیصی ، درمانی یا مراقبتی را از حقوق مسلم بیماران عنوان می کند. در این راستا چند مفهوم کلیدی ایمنی بیمار توسط مرکز پزشکی امریکا مطرح شده اند که شامل موارد زیر می باشند :

  • دریافت کنندگان خدمات مراقبتی بیش از گذشته از مشکلات ایمنی مراقبت بهداشتی آگاه بوده و آن را مردود می­شمارند.
  • متخصصین مراقبت بهداشتی بر اساس هنجارهای حرفه ای و اصول اخلاقی خود باید به ارتقای ایمنی بیماران کمک کنند.
  • مدیران سازمانها مسئول تنظیم استانداردهایی برای کسب بالاترین سطح ایمنی ممکن برای پاسخگویی به انتظارات جامعه هستند(41).

بدین ترتیب ارتقای ایمنی بیمار نیازمند شناخت کارکنان و متخصصین از خصوصیات و عوامل موثر بر اثربخشی تلاشهای برنامه ریزی شده است(40). گروستی-اورگیس[4] و همکاران نیز این مفهوم جهانی را در برگیرنده کفایت و ایمنی مراقبت ، پاسخ دهی مراقبین و رضایت بیمار و بستگان وی می دانند و توجه به آن را در بیماران بستری در بخشهای ویژه ، به دلیل پیچیدگی شرایط بالینی بیمار ، نیاز به مداخلات درمانی و مراقبتی اورژانسی و تغییرات قابل توجه در بار کاری کارکنان ، بیش از دیگر بخشها مورد تاکید قرار می دهند(1).

بخشهای مراقبت ویژه در میان سیستمهای مراقبتی به دلیل محیط پیچیده و پرکار و همچنین مرز بسیار باریک خطاها  همیشه از مثالهای اولیه برای وقوع پیامدهای ایمنی بیمار بوده و واژه ایمنی در این مکانها از معنایی حیاتی برخوردار است. چرا که بیماران بستری در این محیط به دلیل نارسایی شدید فیزیولوژیک، فن آوری های مورد استفاده ، تدابیر دارویی متعدد و همچنین حضور تعداد بسیاری از مراقبین فعال در یک فضای پرسرعت استعداد خاصی برای ابتلا به پیامدهای ایمنی ناخواسته خواهند داشت(42). از طرف دیگر وقوع پیامدهای ایمنی ناخواسته در بخشهای مراقبت ویژه بدلایل اشاره شده می­تواند تهدید کننده حیات بیماران باشد.

با وجود تاکید بسیار بر حفظ ایمنی، شواهد معتبر بین المللی نشان می دهند که ایمنی بیماران در مراکز بهداشتی – درمانی در وضعیت مطلوبی قرارندارد (1). برای مثال مطالعات و گزارشات سازمان جهانی بهداشت نشان داده­اند که بین 3 تا 16 درصد از بیماران بستری در بیمارستانها دچار پیامدهای نامطلوب و یا حوادث ناخواسته ای مانند عفونتهای مرتبط با مراقبت ،اشتباهات دارویی و سقوط می شوند(2). انستیتو پزشکی آمریکا[5] نیز خطاهای پزشکی را هشتمین علت مرگ داخل بیمارستانی بیماران عنوان کرده و طی انتشار گزارشی تحت عنوان” بشر جائز الخطاست ، پس بیائید نظام سلامت ایمن تری بسازیم ” آمار 98-48 هزار مورد مرگ ومیر در سال را به علت خطاهای مراقبتی و پیامدهای ناخواسته در بیماران بستری در بیمارستانهای آمریکا ارائه داده است.این آمار نشان می دهد که عدم توجه به اصول ایمنی در مراقبتها عواقب بسیار جدی بدنبال خواهد داشت (4). این انستیتو در گزارش دیگری تحت عنوان” حفظ ایمنی بیماران : تغییر در شرایط محیط کار پرستاران ” ضمن تکرار آمار فوق در زمینه میزان مرگ ومیر سالانه ناشی از خطاهای پزشکی در ایلات متحده ، بیشترین علت بروز حوادث ناخواسته در بیمارستانها را شرایط نامطلوب محیط کار و اجزای کلیدی آن شامل نارساییهای ارتباطی بین پرسنل بهداشتی درمانی ، مقاومت نسبت به تغییر و فقدان مدیریت ورهبری  موثر و کارآمد  می داند(43).

با توجه به قرارگیری خطاها در نقطه مقابل ایمنی و ویژگی تهدیدکنندگی آن برای ایمنی بیمار(39)، شناسایی خطاها و تعیین امکانات ارتقادهنده ایمنی بیمار در هر سازمان باید به عنوان  اولین گام در برنامه ریزیها مد نظر باشد(40). در این راستا امروزه دست اندرکاران اقدام به تعیین پیامدهای بالینی مطرح و شاخصهای متعدد آن در بخشهای مراقبت ویژه نموده­اند. برای مثال شورای ملی کیفیت امریکا[6] زخم های فشاری ، پنومونی مرتبط با ونتیلاتور ، عفونت خونی مرتبط با وجود کاتترهای مرکزی ، نارسایی در احیای بیمار، سقوط بیمار ، سقوط همراه با جراحت ، استفاده از محدود_ کننده­ها  و اشتباهات دارویی را از جمله پیامدهای بالینی خاص بیمار از نظر پرستاری معرفی نموده است(6) که در این بخش با توجه به اهداف پژوهش حاضر ، 4 پیامد دارای بیشترین شیوع در بخشهای مراقبت ویژه شامل  : پنومونی وابسته به ونتیلاتور ، زخم فشاری ، اشتباهات دارویی و سقوط مورد بحث و بررسی قرارمی گیرند.